Ο ΓΑΛΛΙΚΟΣ ΜΑΗΣ, Η ΦΙΛΟΣΟΦΙΑ, Ο Λ. ΑΛΤΟΥΣΕΡ


Απ’ τον τίτλο διαφαίνονται οι όροι της μελέτης αυτής. Ανάγκη λοιπόν να διευκρινισθούν περαιτέρω και μ’ αυτό εισέρχομαι ουσιαστικά σ’ αυτήν καθ’ εαυτήν την εργασία μου. Συγκεκριμένα : θα υπομνησθεί ο γαλλικός Μάης του 1968 ως ιστορικό γεγονός – ακροθιγώς θα έλεγα, όσο χρειάζεται, λαμβανομένης υπόψη και της οικονομίας της εργασίας αυτής. Εν συνεχεία θα εξετασθεί η σχέση του με τις φιλοσοφικές κινήσεις της εποχής του και τις μετέπειτα. Τέλος θα παρατεθούν και θα κριθούν κάποιες απόψεις του Λ. Αλτουσέρ στο αυτοβιογραφικό, πιστό και φανταστικό μαζί (παρά τις ανομοιότητες, ο νους δεν μπορεί να μην πάει στην «Αναφορά στον Γκρέκο» του Ν. Καζαντζάκη), «Το μέλλον διαρκεί πολύ» για το Μάη, που ανήκει όμως στο αντικειμενικό, θα έλεγα, τμήμα του προαναφερόμενου κειμένου, όπου επιχειρεί μια συγκεκριμένη ανάλυση μιας συγκεκριμένης πραγματικότητας, για να θυμηθούμε και το Λένιν που είναι «παρών» στο κείμενο αυτό, αλλά στα γεγονότα του Μάη. Οι συσχετίσεις αυτές μπορεί να φαίνονται κατ’ αρχήν απίθανες, μη συμβατές, κι αυτό μπορεί να εγείρει ενδεχομένως ενστάσεις – να χαρακτηριστεί αρνητικά εξαρχής σχεδόν το όλο κείμενο ως ανοικονόμητο τουλάχιστον. Ελπίζω αυτές, αν εγερθούν, να τύχουν απαντήσεως με την πρόοδο αυτού του κειμένου.
Υπενθυμίζω το γεγονός, το Μάη του 1968 κορυφώθηκε ο αγώνας φοιτητών και εργατών στο Παρίσι, για να «καταλαγιάσει» με τη λήξη του πανεπιστημιακού έτους αρχομένου του καλοκαιριού. Ωστόσο ο Ντε Γκωλ, που προσποιείται τότε ακόμα κι εξαφάνιση ή παραίτηση, θα κερδίσει την πρώτη μετά το Μάη εκλογική αναμέτρηση.
Η εστίαση του ενδιαφέροντος των αγωνιστών του Μάη σε θέματα που άπτονται τους αστικού πολιτισμού, η κριτική στο εποικοδόμημα της κοινωνίας, σύμφωνα με τον όρο του Μαρξ (τη διαδεδομένη μετάφραση του στην ελληνική), η κριτική εναντίον του ορθολογισμού που διέπει τη λειτουργία του όλου συστήματος, του καπιταλιστικού, ανοίγουν ένα νέο κεφάλαιο στη φιλοσοφία, αν κι όχι πάντα στη συστηματική κι αυστηρή φιλοσοφία.
Αυτό ίσως να δικαιολογεί τις αιτιάσεις, που συμμερίζομαι κι εγώ, ότι η παρουσία των ταγών του Μάη σ’ έναν όντως νέο φιλοσοφικό στοχασμό είναι αμφιλεγόμενη. Μ’ όλον τον κίνδυνο λοιπόν να θεωρηθώ κι εγώ ότι πρεσβεύω, όπως μερικοί, ότι ο αστικό τύπος δημιούργησε περισπούδαστους φιλοσόφους του Μάη, η σχετική συγκομιδή είναι, πιστεύω, ελεγχόμενη ή πρέπει να είναι – κι αυτή – ελεγχόμενη. Θα έλεγα τελικά ότι το πνεύμα του Μάη επηρέασε φιλοσόφους και στοχαστές (όπως ο Γκυ Ντεμπόρ) ανεξάρτητα απ’ το βαθμό συμμετοχής τους, αλλ’ ακόμα κι αυτούς τους συνοδοιπορούντες ή διαφωνούντες με το γαλλικό κομμουνιστικό κόμμα ή κι ενταγμένους σ’ αυτό – το Σαρτρ, τον Γκαρωντύ και τον Αλτουσέρ συγκεκριμένα.
Σύμφωνα με την παρέμβαση του Λ. Αλτουσέρ, ο Μάης μάλλον δε θέτει ένα πρόβλημα φιλοσοφίας, ένα ζήτημα στοχασμού φιλοσοφικού, αλλά προσφέρεται για ανάλυση απ’ την ίδια τη μαρξιστική θεωρία. Παραθέτω ένα σχετικό απόσπασμα :

«Η εμπειρία απέδειξε ότι η οργανωτική του δύναμη και η ικανότητά του πολιτικής και ιδεολογικής πλαισίωσης δεν ήταν λόγια κενά περιεχομένου. «Την παρούσα στιγμή, σ΄ αυτήν την ευκαιρία» (Λένιν), «που πρέπει να αρπάξει κανείς απ’ τα μαλλιά» (Μακιαβέλι, Λένιν, Τρότσκυ, Μάο) και που δεν μπορεί να διαρκέσει παρά κάτι λίγες ώρες, αλλά μαζί με το πέρασμα τους χάνεται και η δυνατότητα να μεταλλαχθεί επαναστατικά η πορεία της ιστορίας, ο Ντε Γκωλ, που κι αυτός ήξερε καλά τι πάει να πει πολιτική, μετά από τη σκηνοθεσία της εξαφάνισής του, επανεμφανίστηκε, είπε μερικά επίσημα και αυστηρά λόγια στην τηλεόραση, αποφάσισε τη διάλυση της Βουλής και προκήρυξε νέες εκλογές. Ό,τι διέθετε η Γαλλία από αστούς, μικροαστούς και συντηρητική ή αντιδραστική αγροτιά, μετά τη φανατική διαδήλωση των Σαν-ζ’-Ελυζέ, συσπειρώθηκε μεμιάς. Το φαϊ ετοιμάστηκε, ο μακρύς και βίαιος αγώνας των φοιτητών και η μεγάλη εργατική απεργία, που συνεχίστηκαν για μήνες, θα υποστούν λίγο λίγο την ήττα μέσα σε μια επώδυνη και αργόσυρτη υποχώρηση. Η μπουρζουαζία έπαιρνε τη σκληρή της εκδίκηση. Απέμειναν οι συμφωνίες της Γκρενέλ (ένα καταπληκτικό δώρο οικονομικής φύσεως) που πληρώθηκαν με το τίμημα μιας επαναστατικής ήττας χωρίς προηγούμενο από την εποχή της Κομμούνας. Το λαϊκό κίνημα, κυρίως εξαιτίας του συντηρητικού ενστίκτου του κομματικού μηχανισμού εμπρός στον αυθορμητισμό των μαζών, χρεώθηκε μια συντριπτική ήττα χωρίς να χυθεί αίμα (για πρώτη φορά στην ιστορία των λαϊκών κινημάτων στη Γαλλία), αν και πολλοί φοιτητές σακατεύτηκαν (ένας μόνο φοιτητής πνίγηκε στο Φλεν, δύο εργάτες σκοτώθηκαν από σφαίρες στο Μπελφόρ και μερικοί αλλού)».1

Παρέθεσα το απόσπασμα, για ν’ αποκτήσουν οι αναγνώστες, έστω και μιαν ατελή γνώση της θεώρησης του γάλλου φιλοσόφου. Απ’ αφορμή όμως αυτή σχολιάζω εν συνεχεία τους γενικότερους προβληματισμούς της, τους σχετικούς με το θέμα, με τους οποίους φυσικά δεν μπορεί να συμφωνήσει κανείς απολύτως. Συγκεκριμένα : ένα απ’ τα σημεία που θ’ άξιζε να σταθεί κανείς είναι η «αδιαφορία» του Αλτουσέρ για τη σύνθεση και το ιδεολογικό πανόραμα των φορέων του Μάη. Η κριτική επίσης προς το γαλλικό κομμουνιστικό κόμμα γιατί δεν κάλυψε τις τάσεις που κινούνται έξω απ’ την επιρροή του. Αυτά θυμίζουν τις προβαλλόμενες κατά καιρούς απαντήσεις του Λένιν στο ερώτημα γιατί οι αναρχικοί καλύπτουν ένα μέρος των εν δυνάμει οπαδών του μπολσεβικισμού και του Γκράμσι σε ανάλογη ιταλική περίπτωση. Κρίνοντας τη στάση του γαλλικού κομμουνιστικού κόμματος επιχειρεί με τη φιλοσοφία ν’ αναλύσει θεωρητικά προτάγματα που δεν είχε αγγίξει ως τότε επαρκώς αυτή η μαρξιστική φιλοσοφία. Όμως η θεώρηση είναι λενινιστική, αν σκεφτεί ότι υπενθυμίζει το Γκεντς και το σύνθημα του «τάξη εναντίον τάξης» που τον εγκλώβισε στην υπόθεση «Ντρέυφους» ή τα όσα περί αξιοποίησης των δεδομένων της κατάλληλης συγκυρίας, της αποφασιστικής στιγμής για την έκβαση του ταξικού αγώνα, της επανάστασης, τόσο πυκνής στη λενινιστική θεωρία.
Ο Λένιν, επαναλαμβάνω, είναι «παρών» στο γαλλικό Μάη, έστω κι αν ο σοσιαλισμός στη Σοβιετική Ένωση θεωρείται απορριπτέος απ’ αρκετούς φορείς του. Είναι «παρών» μέσω μιας τροτσκιστικής έμπνευσης ρευμάτων, αλλά και μέσω της κριτικής ορισμένων ρευμάτων του απέναντι στο «δεξιό οπορτουνισμό». Είναι «παρών» επίσης αν ληφθούν υπόψη τα εγειρόμενα συναφή ερωτήματα : Ήταν επαναστατική η κατάσταση το Μάη του 1968; Το όλο εγχείρημα ήταν κάτι παραπάνω από εξέγερση και κάτι λιγότερο από επανάσταση; Τα ερωτήματα δεν έχουν τέλος και οι απαντήσεις είναι αμφιλεγόμενες και ριψοκίνδυνες. Αρκούμαι έτσι σ΄αυτά, σύμφωνα με τους προσανατολισμούς της εργασίας μου – όχι σε απαντήσεις.
Κλείνοντας επισημαίνω ότι ακόμα και σήμερα για πολλά πρέπει να προβληματισθεί κανείς γύρω απ’ το Μάη. Γύρω απ’ την ιστορία των αστικών επαναστάσεων ή και των προλεταριακών και φοιτητικών εξεγέρσεων ειδικά στη Γαλλία. Κι ενώ το ζήτημα των κοινωνικών συμμαχιών δε φαίνεται ν’ ανατρέπει τίποτα απ’ τις «παλαιές» θέσεις του σοσιαλιστικού ρεύματος, τα προβαλλόμενα αιτήματα είναι ένα τεράστιο θέμα συζήτησης, που εδώ απλώς σκιαγραφήσαμε από μια φιλοσοφική οπτική, αυτήν του Λ. Αλτουσέρ.


ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ :

1. Λ. Αλτουσέρ, Το μέλλον διαρκεί πολύ, τα γεγονότα, αυτοβιογραφίες, μτφ. Α. Ελεφάντης, Ρ. Κυλιντήρου, εκδ. Πολίτης, Αθήνα 1992,σελ. 273-274.