Ο ΦΙΛΟΛΟΓΙΚΟΣ ΚΟΡΔΑΤΟΣ

1. Πολύ φοβάμαι, ξεκινώντας να γράψω το κείμενο αυτό, το σχετικό με τον Κορδάτο μήπως η «αποκατάσταση» αυτού του νεοέλληνα συγγραφέα θ' αργήσει να έρθει ή μήπως δεν έρθει και ποτέ. Αυτό αν συμβεί, θα οφείλεται σε αρκετούς λόγους. Αρκούμαι όμως, στα πλαίσια του χώρου που μου διατίθεται, σε έναν : το αξέχαστο 1991 - για να παραλλάξω κάπως τον τίτλο του έργου ενός σημαντικού πολιτικού και θεωρητικού της σπαραγμένης σήμερα Αριστεράς, του Α. Οκέτο - έδειξε δυστυχώς με τη νέα διάσπαση του Κ.Κ.Ε. ότι βρισκόμαστε στο τέρμα της καθοδικής φοράς της καμπύλης που παριστάνει την πορεία του επανιδρυμένου στα 1931 με την παρέμβαση της Γ' Διεθνούς, ελληνικού κομμουνιστικού κόμματος. Έτσι η αποσάρθρωση αυτή τείνει να επεκταθεί, να συμπεριλάβει εκτός απ' τον πολιτικό μαρξισμό και τις φιλολογικές επιδόσεις του ελληνικού μαρξισμού που -αλλοίμονο- μόνο μετά το 1974 επισημοποιήθηκαν στη φιλολογία μας και στην εκπαίδευσή μας με τρόπο μάλιστα που προκαλεί και σήμερα ενστάσεις.
Κι όμως ο πολιτικός Κορδάτος είχε εκφράσει από τότε ζωηρές επιφυλάξεις για το εγχείρημα του 1931 1. Το ίδιο έπραξε και μετά το 1956 με τη μερική αποκαθήλωση του σταλινισμού 2. Ποιος όμως θυμάται αυτήν την «λεπτομέρεια»; Το ίδιο, έστω και υπαινικτικά, έκαμαν κι άλλοι λόγιοι της Αριστεράς. Οι θεωρούμενοι όμως ως αιρετικοί του κομμουνιστικού κινήματος που πύκνωσαν μετά το 1956, και προπαντός μετά το 1968 και το 1991, φαίνεται ότι ως ρεύματα ξέχασαν κάποιους επιφανείς προγόνους τους.
Ενώ προεξαγγείλαμε ότι θα μιλήσουμε για το φιλολογικό Κορδάτο, ωστόσο σταθήκαμε μέχρι τώρα στον πολιτικό. Αρκετοί λόγοι μας επέβαλαν κάτι τέτοιο. Ο σπουδαιότερος μάλιστα βρίσκεται στο ίδιο το έργο του : χρησιμοποιεί τη μαρξιστική θεωρία και μέθοδο στις ερευνητικές του προσπάθειες. Φυσικά ο τρόπος χρησιμοποίησής της προκαλεί και σήμερα, συχνά δίκαιες, αντιρρήσεις. Επίσης διάφοροι κριτικοί του στο παρελθόν στην ουσία και όταν αναφέρονταν στο ιστορικό και φιλολογικό του έργο είδαν μόνο τον πολιτικό Κορδάτο, πράγμα που πειθαναγκάζει σχεδόν και εμάς να σταθούμε και σ' αυτήν τη διάσταση του συγγραφέα.
2. Το φιλολογικό έργο του Κορδάτου είναι αρκετά σημαντικό και εκτεταμένο. Μπορεί να χωριστεί σε αρχαιοελληνικό και νεοελληνικό. Η καθοριστική αιτία που ο νεοέλληνας ιστορικός στρέφεται απ' την ιστορία στη φιλολογία είναι η εξής : θέτει ως στόχο να αντιμετωπίσει την κυριαρχούσα ιδεολογία που στο εσωτερικό της συμπεριλαμβάνει και απόψεις γύρω απ' τον αρχαιολελληνισμό και τη λειτουργικότητά του στους σύγχρονους καιρούς και ταυτόχρονα να δείξει την εμβέλεια της νέας για τα ελληνικά δεδομένα μαρξιστικής ιδεολογίας, της οποίας ήταν ένας μαχητικός φορέας. Η στροφή του τέλος στη νεοελληνική γραμματεία ειδικότερα μπορεί να εξηγηθεί, αν ληφθεί υπόψη ότι αυτός ο μελετητής της ιστορίας του νεοελληνισμού ήταν φυσιολογικό σχεδόν, από ένα τουλάχιστον σημείο και πέρα, να στραφεί και στη μελέτη των πολιτιστικών διαστάσεων του για λόγους όχι ανεξάρτητους απ' την πολιτική συγκυρία και τα πολιτιστικά συμφραζόμενα στη διάρκεια του μεσοπολέμου ή και μεταπολεμικά. Φυσικά κι αν δεν υπήρχαν αυτοί οι λόγοι, έχω τη γνώμη ότι ο Κορδάτος θα στρεφόταν στη φιλολογία. Η παιδεία του, η πρώιμη αναστροφή του με το δημοτικισμό -η έρευνα για τα «Αθεϊκά» του Βόλου θ' αγγίξει ως γνωστόν και τον ίδιο, νεαρό φοιτητή τότε- η ακούραστη ερευνητική του διάθεση, τον οδηγούσαν σίγουρα σ' έναν τέτοιο δρόμο. Καρπός των προσπαθειών του ήταν η μελέτη των ομηρικών επών, του δράματος και άλλων θεμάτων, κυρίως κατά την περίοδο 1938-1941 που ήταν επικεφαλής των ερμηνευτικών εκδόσεων αρχαίων συγγραφέων του εκδοτικού οίκου του Ζαχαρόπουλου.
Ως προς το νεοελληνισμό είναι γνωστό ότι είναι ένας απ' τους ιστορικούς της νεοελληνικής λογοτεχνίας.
Η ροπή του αυτή δεν είναι μεμονωμένη. Ο Κορδάτος ανήκει σ' ένα σμήνος λογίων (Γληνός, Βάρναλης, Πικρός, Σωτηρίου, ΙΙαπαμαύρος κ.ά) που στη διάρκεια του μεσοπολέμου έθεσαν ως στόχο - και μέχρις ενός σημείου το πέτυχαν - την ανάγνωση της νεοελληνικής κοινωνίας και γραμματείας, όρο κατ' αυτούς για την χάραξη μιας μετασχηματιστικής σοσιαλιστικής προοπτικής. Και μόνο αυτό το γεγονός, νομίζω, πρέπει να μας οδηγήσει τουλάχιστον στην υποψία μήπως οι απίθανες ανεπάρκειες των πολιτικών του μαρξισμού, όπως αποκρυσταλλώθηκαν την άνοιξη του 1991 δεν συνεπάγεται αυτόματα και απόρριψη των Ταγών του φιλολογικού μαρξισμού. Το αντίθετο, πιστεύω, συμβαίνει. Ωστόσο η σχετική έρευνα δεν έχει προχωρήσει. Γι' αυτό είπαμε ότι ο Κορδάτος κινδυνεύει να μην «αποκατασταθεί».
3. Έτσι, κατόπιν τούτων, οι προκαταλήψεις πολλαπλασιάζονται. Γιατί οι παλιές είναι πάρα πολλές. Η νεότερη γενιά κοινωνιολόγων, μαρξιστική ή μη, τον αγνόησε επίσης. Άλλοι μίλησαν για αφιλολόγητο Κορδάτο, για έλλειψη βιβλιογραφικής ενημέρωσης στο έργο του κ.λπ. Κι' όμως : αυτός δεν θα διστάσει να πει τι αγνοεί βιβλιογραφικώς, πού χρειάστηκε βοήθεια, ποιες πηγές αυτού του γλωσσομαθή δεν στάθηκαν προσιτές 3. Κι αν ατύχησε με τη γραμματολογία του, καθώς δεν πρόλαβε να την επεξεργαστεί, - ήρθε ο θάνατος - ωστόσο είναι ο πρώτος που είδε τη σχέση δημοτικισμού -σοσιαλισμού, που ανέδειξε τη λογοτεχνία της Αντίστασης, που είδε τη σχέση του νεοσύστατου εργατικού κινήματος με την όλη πολιτιστική κίνηση.
Είναι τουλάχιστον αστείο να υποτιμηθεί η προσφορά του στην μελέτη του αρχαίου δράματος, επειδή ελέγχεται σήμερα, όταν - μοίρα των ρηξικέλευθων - ελέγχονται πλείστοι όσοι επιστήμονες, ξένοι κυρίως, ασχολήθηκαν μ' αυτό. Ή να ειπωθεί ότι επειδή δεν άντεξαν στο χρόνο όλες οι ομηρικές θεωρίες του, οι προϊδεάσεις του για ύπαρξη γραφής στην Ελλάδα πριν την φοινικική και η ένταξη της επικής ποίησης σ' ένα ευρύτερο χωρο-χρονικό πλαίσιο είναι απόπειρες αμελητέες.
Φυσικά ο Κορδάτος δεν έχει απλώς αδυναμίες. Βασικές παρατηρήσεις μπορούν να γίνουν όχι μονάχα στα καθ' έκαστα αλλά στο έργο του ως σύνολο. Η χρέωσή του όμως μ' όσα απέτυχαν στο πλαίσιο του κομμουνιστικού ρεύματος θα ήταν και σήμερα μια πράξη πολιτική.
Θα περίμενε κανείς απ' τους απογόνούς του κάποια αποτίμηση. Στην Ιταλία σήμερα επί Οκέτο μιλούν θετικά για την κληρονομιά του Γράμσι, του Τολιάτι, του Μερλιγκουέρ χάρη στις περιορισμένες για σήμερα, αλλά τολμηρές για την εποχή τους αποστάσεις τους από έναν άκρατο τριτοδιεθνισμό που ήδη είχε πάψει προ πολλού να είναι ο τριτοδιεθνισμός του Λένιν (φυσικά κι αυτός ελέγχεται σήμερα).
Κάτι τέτοιο εδώ δεν έγινε επισήμως για τον πολιτικό Κορδάτο, γεγονός που θα ανοίξει το δρόμο για τη μελέτη του φιλολογικού. Σήμερα βέβαια αυτό μπορεί να γίνει και μέσω της φιλολογικής οδού. Ας ελπίσουμε, κατόπιν τούτων, ότι απ' τις μειονότητες και νησίδες της σύγχρονης σοσιαλιστικής σκέψης - σ' αυτό το σημείο βρισκόμαστε σήμερα - θα βρεθούν οι μελετητές ενός ξεχασμένου λογίου πριν είναι οριστικά αργά γι' αυτόν.


ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

1. Γ. Κορδάτος, Ιστορία της Νεοελληνικής λογοτεχνίας, εκδόσεις Βιβλιοεκδοτική, τόμος Β΄, Αθήνα 1962, σελ. 667, 670
2. Στο ίδιο, ό. π., σελ. 667 – 671
3. Γ. Κορδάτος, Ν. Προλεγόμενα εις του Ομήρου, εκδ. 20 ος αιώνας, Αθήνα 1956, σελ. 10