Ο ΚΑΛΟΣ ΣΤΡΑΤΙΩΤΗΣ ΣΒΕΪΚ
Του Γιαροσλάβ Χασέκ
Η ζωή είναι ένας αγώνας που χρειάζεται πίστη σε αξίες, οι αξίες όμως δεν αγοράζονται ούτε πωλούνται αλλά κατακτώνται και επιβάλλονται μόνο όταν υπάρχει αξιοπρέπεια και ειλικρίνεια.
Η διάσημη αντιπολεμική σάτιρα του Γιαροσλάβ Χασέκ «Ο Καλός Στρατιώτης Σβέϊκ» έχει χαρακτηριστεί σαν μια από τις καυστικότερες σάτιρες στην ιστορία της παγκόσμιας λογοτεχνίας.
Ο ήρωας, λοιπόν, αν και θεωρείται «πνευματικά ανεπαρκής» καλείται να υπηρετήσει τον αυστριακό στρατό μόλις ξεσπάει ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος.
Ο Σβέϊκ είναι έντιμος, αφελής με λίγες ικανότητες αλλά ίσως πιο πονηρός απ’ ό,τι δείχνει. Είναι ο τύπος του καθημερινού ανθρώπου. Συλλαμβάνεται γιατί κάνει κάποια αδιάκριτα σχόλια για τη δολοφονία του Αρχιδούκα Φερδινάνδου, ανακρίνεται από τις πολιτικές και στρατιωτικές αρχές, υποχρεώνεται να καταταγεί, τοποθετείται ως βοηθητικός κάτω από τις διαταγές διαφόρων αξιωματικών και τελικά καταλήγει στον υπολοχαγό Λούκας.
Ο καλός στρατιώτης Σβέϊκ είναι ο τύπος του ανθρώπου που διακωμωδεί τα γεγονότα για να αποδυναμώσει την ένταση της αδικίας, της πλάνης και του θυμού που δημιουργούνται σε κάθε έντιμο, φιλήσυχο, και υπάκουο άνθρωπο, θύμα των κοινωνικών θεσμών που αδυνατούν να βρουν τον πραγματικό ένοχο ώστε να τιμωρήσουν δίκαια και παραδειγματικά.
Ο γέρο Σβέϊκ υπομένει όλες τις ταλαιπωρίες που του παρουσιάζονται με μια γενναιότητα ψυχής αλλά και υπερηφάνεια διότι διαβλέπει και συγχωρεί την ανοησία, την επιπολαιότητα, την αποφυγή και αποποίηση των ευθυνών από σημαντικούς ανθρώπους, ως προς τη θέση που κατέχουν αλλά ασήμαντων ως προς την κρίση και το φιλότιμο που θα πρέπει να διαθέτουν.
Ο γέρο Σβέϊκ είναι απλός, φιλικός, επικοινωνιακός και ευχάριστος με τους συνανθρώπους, χαρίσματα που πρέπει να διαθέτει κάθε άνθρωπος και επιπλέον πολλές φορές υποκρίνεται τον αφελή για να διαφεύγει από τις δυσκολίες που του δημιουργούν οι άλλοι αλλά επειδή είναι αγνός και άπειρος βρίσκεται μπερδεμένος σε καταστάσεις ύποπτες και δολοπλόκες που καταλήγουν σε μια ηθική και ψυχική εξαθλίωση.
Είναι ο τύπος του αντιεξουσιαστή σε θέματα θρησκείας και στρατού διότι οι ιδέες τους υπαγορεύουν στον απλό πολίτη αισθήματα έπαρσης και φανατισμού και τον οδηγούν πολλές φορές στην αφάνιση της ίδιας της ζωής του, χάρισμα θείο και μοναδικό που δεν έχει κανείς δικαίωμα να ορίζει τα χρονικά του όρια.
Η εξουσία λοιπόν θρησκευτική ή πολιτική αλλά πάντα σε συνεργασία, άρρηκτα συνδεδεμένες είναι ένα ανθρώπινο κατασκεύασμα που υποτάσσει ψυχικά και πνευματικά τον κάθε πολίτη σε κανόνες, περιορισμούς και εκδηλώσεις που δεν τον εκφράζουν αλλά τον υποχρεώνουν αναγκαστικά να υιοθετήσει για να ενταχθεί στο κοινωνικό σύνολο σε εναρμόνιση με τις προσδοκίες αυτών που συνέλαβαν την ιδέα της επιβολής της εξουσίας σε μια κοινωνία που διαιρείται από τα συμφέροντα των εξουσιαστών σε θύτες και θύματα, σε προνομιούχους και μη προνομιούχους, ενώ ο ίδιος ο άνθρωπος έχει γεννηθεί ίσος και όμοιος με τους άλλους, ελεύθερος από τη φύση του και στη βούληση και στις πράξεις του.
Το χιούμορ λοιπόν του Σβέϊκ φαίνεται σαν έκρηξη της φαντασίας και της επιθυμίας του για ελευθερία στην καρδιά και στο μυαλό του. Για να προστατεύεται δε από την εχθρική διάθεση των άλλων, αναγκάστηκε να διατηρεί μια μάσκα που δεν ήταν άλλη από την μποέμικη ζωή και τη γελοιοποίηση των γεγονότων.
Η φωνή του «Καλού Στρατιώτη Σβέϊκ» δεν είναι η απλή φωνή ενός αγαθού, ασήμαντου ανθρωπάκου, είναι η διαμαρτυρία ενός ολόκληρου λαού ή μάλλον όλων των λαών ενάντια στην βαρβαρότητα του πολέμου, στο χάος της γραφειοκρατίας, στην κάθε λογής κατάχρηση εξουσίας.
Η αφέλεια του Σβέϊκ παρόλο που πολλές φορές προκαλεί στον αναγνώστη ακράτητα γέλια, κρύβει μέσα της μια βαθιά φιλοσοφία: τη φιλοσοφία της Ειρήνης και της Δικαιοσύνης.