Ο Ηγεμόνας
Του Νικολό Μακιαβέλλι
Σκέψεις διαχρονικές στην Ιστορία της εξουσίας
Ο Νικολό Μακιαβέλλι γεννήθηκε στη Φλωρεντία το 1469 και πέθανε το 1527. Ήταν ιταλός πολιτικός φιλόσοφος, διπλωμάτης, στοχαστής και συγγραφέας.
Φαίνεται πως επηρεάστηκε σημαντικά από τις πολιτικές αντιλήψεις του Καίσαρα Βοργία στη συγγραφή του έργου του «Ο Ηγεμών» το 1513, έργο καθοριστικό για την εξέλιξη της πολιτικής σκέψης.
Το έργο αυτό δέχθηκε σημαντικές επικρίσεις αλλά και αποδοχή. Πολλοί είναι εκείνοι που τον θεωρούν πατέρα της σύγχρονης πολιτικής επιστήμης και επίσης αρκετοί είναι εκείνοι που τον χαρακτηρίζουν απλά κυνικό, διεφθαρμένο και αυταρχικό.
Ο διανοούμενος αυτός του 1500 τόλμησε να μιλήσει για πράγματα που, παρότι αποτελούν τους σταθερούς κανόνες που ακολούθησαν και ακολουθούν οι περισσότεροι ηγεμόνες όλων των εποχών, δεν λέγονται.
Σε όλες τις κοινωνίες υπάρχει τεράστιο χάσμα στην πολιτική ζωή – και στην ηθική διαπαιδαγώγηση των πολιτών. Το να αποκαλύπτεις τις σκέψεις και τις μεθόδους που βρίσκονται πίσω από πολιτικές ενέργειες και γεγονότα, αφαιρώντας τα προσχήματα του δικαίου, της ηθικής, της θρησκείας είναι στις κοινωνίες μας χειρότερο από το να διαπράττεις τα ίδια τα εγκλήματα.
Ο Μακιαβελικός ηγεμόνας οφείλει να διαπραγματεύεται το «φαίνεσθαι» με το «είναι» διότι υπάρχει μεγάλη απόσταση ανάμεσα στο πώς ζει και στο πώς θα έπρεπε να ζει κανείς, που όποιος παραλείπει αυτό που γίνεται για κείνο που θα έπρεπε να γίνει, προετοιμάζει μάλλον την καταστροφή του παρά τη σωτηρία του.
Αυτή η ηθική ευελιξία χαρακτηρίζει όλες σχεδόν τις έννοιες που πραγματεύεται.
Ένας ηγεμόνας πρέπει να αποφεύγει συμπεριφορές που θα προκαλέσουν το μίσος και την περιφρόνηση από το λαό, αντίθετα θα πρέπει να φαίνεται γενναιόδωρος, ευσπλαχνικός, συγκαταβατικός και συνεπής. Υποστηρίζοντας ότι η ανθρώπινη φύση είναι αδύνατο να επιτρέψει τη συνύπαρξη όλων αυτών των αρετών σε μια προσωπικότητα, είναι αναγκαία η ικανότητά του να δείχνει ότι τις κατέχει ώστε να διατηρήσει την εξουσία του.
Τη σχέση μεταξύ των αρετών του φαίνεσθαι και εκείνων του είναι, τη χαρακτηρίζει το στοιχείο της αντίφασης. Υποσκελίζει τη γενναιοδωρία, θεωρώντας τη επιβλαβή για την οικονομική διαχείριση και υποστηρίζει πως η λιτότητα είναι η πλέον σοφή πολιτική άμυνας στα γυρίσματα της τύχης. Σε ενδεχόμενη κρίση οι δυσβάσταχτοι φόροι θα προκαλέσουν το μίσος του λαού και η εικόνα του θα αμαυρωθεί με τη φήμη του «άρπαγα».
Η σκληρότητα σε αντίθεση με την ευσπλαχνία λειτουργεί καταλυτικά στην κοινωνική συνοχή και στην πειθαρχία του όχλου και του στρατεύματος καθώς υπάρχει ο κίνδυνος να φανεί αναποφάσιστος τόσο στον πόλεμο όσο και στην πολιτική. Προκειμένου να αποφύγει αναταραχές που οφείλονται στην απληστία, το ψέμα, την αχαριστία και την υποκρισία των ανθρώπων θα πρέπει να αποφασίζει άμεσα με σύνεση, αυστηρότητα και προνοητικότητα, ώστε να διατηρήσει την εξουσία του περιορίζοντας τις πιθανότητες μιας ενδεχόμενης αμφισβήτησής του.
Υπάρχουν δύο τρόποι που μπορεί κανείς να κυβερνήσει: ο ένας είναι με τους νόμους οι οποίοι απευθύνονται στο ανθρώπινο στοιχείο και ο δεύτερος η βία που χαρακτηρίζει το ζωικό βασίλειο. Όταν ο πρώτος δεν αρκεί τότε παρουσιάζεται η ανάγκη προσφυγής στο δεύτερο, γι αυτό ο Μακιαβέλι θεωρεί απαραίτητο να ξέρει ο ηγεμόνας πότε να δρα ως θηρίο και πότε ως άνθρωπος. Η δυνατότητα ενσωμάτωσης των δύο φύσεων είναι αρετή για έναν ηγεμόνα γιατί η μία δεν μπορεί να διαρκέσει πολύ χωρίς την άλλη. Η ανάγκη του καιρού καθορίζει τη συνέπειά του, να προτιμά το καλό αν μπορεί, αλλά να ξέρει να γυρνά στο κακό όταν είναι απαραίτητο.
Συμπερασματικά, ο ηγεμόνας του Μακιαβέλι είναι διπλοπρόσωπος, ενεργεί αντίθετα με την αλήθεια, αντίθετα με τη συμπόνια, αντίθετα με την ανθρωπιά, αντίθετα με τη θρησκεία με σκοπό να διατηρήσει την εξουσία του. Αναγνωρίζει τη δύναμη των περιστάσεων και εναρμονίζει την συμπεριφορά του σύμφωνα με αυτά που προστάζει η εποχή του. Πρέπει να καθοδηγείται από την επιταγή της αναγκαιότητας, να παραμένει σταθερός σε αυτό που θεωρεί σωστό όταν μπορεί αλλά να ξέρει και πώς να κάνει το άδικο όταν είναι ανάγκη. Οφείλει να διατηρεί την υπάρχουσα κατάσταση πραγμάτων και να διατηρεί υπό τον έλεγχό του το σύστημα διακυβέρνησης που επικρατεί. Χρησιμοποιεί ως βασικό θεμέλιο των κρατών τους καλούς νόμους και τον καλό στρατό και εναντιώνεται κατηγορηματικά στο μισθοφορικό μοντέλο στρατολόγησης. Σημείο αναφοράς αποτελεί το ίδιο το πρόσωπο του κυβερνήτη και όχι η θέση του στην κοινωνία ως όλου, θέση που ρητορικά υπονοείται, ξεχωρίζει από το σύνολο και το καθοδηγεί.
- Η πρώτη εντύπωση που δημιουργεί ένας ηγεμόνας είναι αυτή που δίνουν οι άνθρωποι που τον περιστοιχίζουν.
- Δεν πρέπει ποτέ να αφήνει κανείς να συνεχίζεται μια ανωμαλία για να αποφύγει έναν πόλεμο, γιατί δεν τον αποφεύγει. Αλλάζουν μόνο οι συνθήκες προς όφελος των αντιπάλων του.
- Ο ηγέτης αποκτά κύρος με το να είναι είτε αληθινός φίλος, είτε πραγματικός εχθρός. Δηλαδή παίρνει θέση, καθαρά, υπέρ της μιας ή της άλλης πλευράς. Αυτή η τακτική έχει πολύ περισσότερα πλεονεκτήματα από την απλή ουδετερότητα.
- Τους αντιπάλους σου ή πρέπει να τους παίρνεις με το μέρος σου ή να τους εκμηδενίζεις.
- Κάνε το κακό μια κι έξω, αλλά το καλό δίνε το σιγά-σιγά.
- Γενικά οι άνθρωποι είναι αγνώμονες, ασταθείς και υποκριτές. προτιμούν να αποφεύγουν τον κίνδυνο και είναι αχόρταγοι για κέρδος.
- Έναν ηγέτη πρέπει να τον φοβούνται και να τον αγαπούν. Αν δεν γίνεται και τα δύο, τότε καλύτερα μόνο να τον φοβούνται.
- Ο πόλεμος αρχίζει όταν θέλεις, αλλά δεν τελειώνει όταν θέλεις.
- Συμβαίνει, όλοι οι ένοπλοι προφήτες να είναι νικητές και οι άοπλοι να χάνονται.
- Η τύχη είναι γυναίκα και γι ‘αυτό ευνοεί τον νέο που τη χειρίζεται με τόλμη.
- Οι άνθρωποι έχουν το ελάττωμα, όταν επικρατεί ηρεμία, να νομίζουν ότι δεν θα έρθει ποτέ καταιγίδα και δεν προετοιμάζονται.
- Ο καθένας βλέπει αυτό που φαίνεται. Λίγοι καταλαβαίνουν αυτό που είσαι.
- Μια αλλαγή αφήνει την πόρτα ανοιχτή για να μπουν και άλλες.
- Η φιλοδοξία είναι τόσο δυνατό πάθος, που όσο ψηλά και αν φθάσει κανείς δεν είναι ικανοποιημένος.
- Ο σκοπός αγιάζει τα μέσα.
- Μόλις κυριαρχήσει σε μια πόλη ένας κυβερνήτης, θα πρέπει να σκεφθεί τι τιμωρίες θα επιβάλει. Πρέπει να τις επιβάλει όλες μια κι έξω και να μην τις ανανεώνει κάθε μέρα.
- Οι άνθρωποι ξεχνούν περισσότερο το θάνατο του πατέρα τους παρά την απώλεια της περιουσίας τους.
Ο ηγεμόνας πρέπει να διαβάζει την ιστορία και να μελετάει τις πράξεις σπουδαίων αντρών, τον τρόπο που κυβερνούσαν, να εξετάζει πως έφθαναν στην νίκη ή στην ήττα για να μπορεί να αποφύγει ή να μιμηθεί στις ανάλογες περιπτώσεις, όπως λέγεται, ότι έκανε ο Μέγας Αλέξανδρος μιμούμενος τον Αχιλλέα, ο Καίσαρας τον Αλέξανδρο, ο Σκιπίων τον Κύρο.
Ο Νικολό Μακιαβέλλι σήμερα βρίσκεται στην επικαιρότητα. Το θέμα των σχέσεων πολιτικής και ηθικής έφτασε στην εποχή μας σε κρίσιμο αδιέξοδο. Το ένα από τα δύο, η ηθική ή η πολιτική πρέπει να καταδικαστεί γιατί η μόνιμη αυτή αντίθεση αντιμετωπίζεται τραγικά και αξεπέραστα από τον άνθρωπο.
Ο J.J. Rousseau έλεγε: «όταν ένα κράτος αποτυγχάνει στον ηθικό τομέα, δεν είναι δυνατόν να λειτουργήσει ομαλά αφού μειώνεται το κύρος της εξουσίας του πάνω στο άτομο».
Τα όρια των κρατών δεν αντέχουν πια την επιτόπια παραδοσιακή ηθική, η νέα παγκόσμια ηθική δεν διαμορφώθηκε ακόμα και στο διεθνή στίβο οι υπερδυνάμεις ασκούν ανοιχτά και με ελάχιστα προσχήματα τη δικαιοσύνη του ισχυρότερου.
Το κύμα της αμφισβήτησης της εξουσίας, της πικρής δυσπιστίας του απλού ανθρώπου γιγαντώνεται. Οι άνθρωποι όλο και λιγότερο πιστεύουν στα λόγια και στις διακηρύξεις των πολιτικών και έμαθαν πια να μαντεύουν πίσω από αυτά την αλήθεια.
Η αμφισβήτηση οδηγεί σιγά-σιγά στην αδιαφορία του πολίτη για την πολιτική και εξαπλώνεται στις γενιές των νέων που περιμένουν την ώρα για να επαναστατήσουν.
Καθημερινά οι νέοι εμπνέονται από την κακή άσκηση της εξουσίας με την εκμετάλλευση του ανθρώπου και κυρίως των ασθενέστερων τάξεων. Ένα φαινόμενο δυστυχώς που τείνει να εξαπλωθεί σε μια Ενωμένη Ευρώπη που θα λειτουργήσει για την αλλοτρίωση των εξουσιαζομένων καθόσον η παραδοσιακή λογική και ηθική δεν μπορούν να ερμηνεύσουν τη νόσο της εξουσίας με όλα τα συμπτώματά της.