ΜΙΚΡΑ ΚΑΡΦΙΤΣΩΜΕΝΑ  «ΤΟΤΕ»

Το παρελθόν είναι για τον άνθρωπο οι ρίζες του παρόντος, αλλά και ο διαμορφωτής του μέλλοντος. Το άτομο οφείλει να θυμάται, να μελετά το παρελθόν του, να στοχάζεται πάνω σε αυτό ώστε να προσανατολίζει καλύτερα τη ζωή του στο παρόν αποφεύγοντας λάθη και άστοχες ενέργειες που έχουν ήδη διαπραχθεί. Επίσης,  το παρελθόν σε όποια από τις μορφές του συναντάται -κοινωνικό, πολιτιστικό, θρησκευτικό, πολιτικό ακόμη και σε προσωπικό επίπεδο-υποκρύπτει και στοιχεία αρνητικά τα οποία, όταν τα άτομα είναι προσκολλημένα σε αυτό, οδηγούν στη στασιμότητα.

Ο Croce είχε πει πως «Κάθε ιστορία είναι σύγχρονη», πράγμα που σημαίνει πως τα ιστορικά γεγονότα δε βρίσκονται  αφημένα εκεί όπου μόνο η «διαστροφή» του ειδικού-ιστορικού έρχεται να ασχοληθεί μαζί τους*. Παρ’ όλα αυτά συχνά παρατηρούνται φαινόμενα εγκατάλειψης  του παρελθόντος όταν αυτό δεν υπηρετεί σύγχρονες ανάγκες και δεν διαθέτει διαχρονική ισχύ. Ακόμη, πολλά από τα στοιχεία του παρελθόντος δεν κρίνονται προσαρμόσιμα ειδικότερα εάν υπηρέτησαν μία συγκεκριμένη εποχή με περιορισμένες ανάγκες και δυνατότητες.

Οι άνθρωποι όμως δεν πρέπει να καλλιεργήσουν μία στείρα λατρεία του παρελθόντος. Εξάλλου, δεν πρέπει να λησμονεί κανείς ότι παρά τον μύθο τίποτα δεν επαναλαμβάνεται. Κατά συνέπεια το παρελθόν μπορεί να αποτελέσει σύμβουλο, πηγή διδάγματος για το παρόν, αλλά με κανέναν τρόπο δεν προσφέρεται για αντιγραφή και μίμηση. Σε αυτή την περίπτωση άλλωστε ελλοχεύει ο κίνδυνος της ανούσιας παρελθοντολογίας και της ανιστόρητης προγονοπληξίας. Δυστυχώς, κανένα παρελθόν δεν μπορεί να προσφερθεί ως πανάκεια για τα προβλήματα του παρόντος. Άλλωστε, λαοί που έχασαν τη δημιουργική τους δύναμη, επαναπαυόμενοι έμειναν με πείσμα προσκολλημένοι σε αποκρυσταλλωμένες αξίες που  μια φορά δημιούργησαν οι ίδιοι ή πήραν εν μέρει από άλλους. Κατά συνέπεια, οι λαοί αυτοί ούτε προοδεύουν , ούτε εξελίσσονται εφόσον επιτρέπουν με τη στάση τους να καλλιεργηθεί η αδράνεια και η παθητικότητα.

Δεν είναι όμως μόνο οι λαοί στην ολότητα τους που προσκολλώνται σε επίπεδο εθνικισμού στο παρελθόν. Το φαινόμενο αυτό συναντά και τα άτομα καθαυτά  πράγμα που ανάγει το πρόβλημα σε άλλο επίπεδο. Παρακολουθούμε άτομα που ζουν επί χρόνια αναπαράγοντας αναμνήσεις. Με τα περασμένα πορεύονται, με τις θύμησες βιώνουν την τωρινή πραγματικότητα.  Έτσι, η ζωή τους απλά τους προσπερνά και εκείνοι μένουν εκεί με τις φωτογραφίες του μυαλού να παλεύουν με το τι έφταιξε, με το τι θα γινόταν αν..., ή απλά ζώντας με τις ευχάριστες μνήμες από το παρελθόν, αρνούμενοι να δεχθούν τις εμπειρίες που τους προσφέρει  το παρόν, οι οποίες  ενδέχεται να είναι και ευτυχέστερες. Αγνοώντας λοιπόν τη σημασία της αποκόμισης νέων βιωμάτων εξακολουθούν να ζουν στο παρελθόν τους ως πειθήνια και εκτελεστικά όργανα μιας μοιρολατρίας που τους καθιστά πολλές φορές ανήμπορους να προχωρήσουν τη ζωή τους σε οποιοδήποτε τομέα. 

Τα στοιχεία βέβαια του παρελθόντος που διαθέτουν κλασική, διαχρονική ισχύ διευκολύνουν πάντοτε τον άνθρωπο στην ανάπτυξη στις πνευματικές, πολιτικές και κοινωνικές καταστάσεις του παρόντος. Τα στοιχεία αυτά μένουν ζωντανά γιατί καλλιεργούν ανώτερες αξίες και ιδανικά με τα οποία κατευθύνεται η δράση του λαού και αποτελούν αντίβαρο στις δυσκολίες της ζωής. Επίσης, παραμένουν ζωντανά όσα στοιχεία αφυπνίζουν την εθνική συνείδηση αλλά και όσα συντελούν στην κοινωνική ομαλότητα και συνεργασία.

Πολλές φορές ο λαός περιφρονεί τη ζωτικότητα του ιστορικού παρελθόντος με αποτέλεσμα να οδηγείται στην ξενομανία και στην απώλεια της εθνικής ταυτότητας. Συχνά οι άνθρωποι, λησμονώντας την αξία του δικού τους ιστορικού παρελθόντος, κυριαρχούνται από το συναίσθημα κατωτερότητας που ταυτίζει και εξισώνει την υιοθέτηση στοιχείων από άλλες χώρες με την αναβάθμιση. Έτσι, υπάρχουν πολίτες δίχως μνήμη, δίχως ιστορία, επιρρεπείς σε κάθε είδους εξουσιαστικά μηνύματα. Επί προσθέτως, ο άνθρωπος ξεχνά τους προγόνους του, τις ρίζες του, και έτσι δεν έχει βάσεις, για να στηρίξει τον τωρινό πολιτισμό του, χάνοντας την ιδιαιτερότητα του.

Για να αποτελέσει το παρελθόν γόνιμο καθοδηγητή, ο άνθρωπος πρέπει να διαθέτει και την κατάλληλη κριτική στάση απέναντι στα ιστορικά γεγονότα έτσι ώστε να ξεχωρίζει τα ζωντανά στοιχεία και να απορρίπτει τα θνησιμαία. Η κριτική στάση οδηγεί στην εξέλιξη και στην πρόοδο, εφόσον αποφεύγονται οι επιπόλαιες και βιαστικές τοποθετήσεις και το άτομο μπορεί να χρησιμοποιήσει τα ωφέλιμα για αυτόν στοιχεία έτσι ώστε να μην επαναληφθούν τα ίδια σφάλματα. Επίσης, ο άνθρωπος αποδεσμεύεται από προκαταλήψεις και αυθεντίες του παρελθόντος μέσα από τη γόνιμη αναθεώρηση και ανασκόπηση κάποιων απόψεων. Έτσι, ο άνθρωπος μπορεί να καταρρίψει μεροληπτικές και λαθεμένες κρίσεις που οδηγούν στην εμπάθεια, αναπαράγουν το συντηρητισμό και αποτελούν τροχοπέδη σε κάθε είδους πρόοδο. Τέλος, μέσα από το πρίσμα της κριτικής το άτομο αντλεί ερεθίσματα για τη δημιουργία νέων συστημάτων και μορφών οργάνωσης για την ορθότερη λειτουργία της κοινωνίας.

Συχνά απαραίτητη κρίνεται και η αποδέσμευση του παρελθόντος, όταν μάλιστα πρόκειται για παρελθόν γεμάτο απογοητεύσεις και πικρίες. Τέτοιου είδους αναμνήσεις πρέπει απλά να ξεπερνιούνται, συνήθως βιώνοντας κάτι καινούριο ή απασχολώντας τους εαυτούς μας με κάτι ουσιαστικότερο.

Παρ’ όλα αυτά πώς γίνεται ο άνθρωπος να σπάσει κάθε δεσμό με το παρελθόν και να προχωρήσει; Πώς γίνεται απαλλαγμένος από τις μνήμες να δεχθεί εύκολα το καινούριο, το διαφορετικό ακόμη και αν πρόκειται για ατομικό ή συλλογικό όφελος; Και κυρίως πώς κατορθώνει να ξεχάσει, να αφήσει πίσω το παρελθόν, τις όμορφες και τις άσχημες αναμνήσεις, τις αποτυχίες και τις δοξαστικές επιτυχίες;

Κάτι τέτοιο δεν είναι και δεν θα είναι ουδέποτε εύκολο. Χρειάζεται προσπάθεια, διάθεση για πρόοδο και συνειδητοποίηση του ότι το παρελθόν είναι η βάση, δεν είναι ούτε το κίνητρο ούτε η επικαιρότητα. Επίσης, πρέπει να κατανοηθεί το ότι κανείς δεν μπορεί να ζει με τις αναμνήσεις για πάντα, διότι αυτό πιθανότατα θα σημαίνει ότι ο άνθρωπος αδυνατεί να συμβαδίσει με το παρόν.

Συνοψίζοντας, η αναμφισβήτητη αξία της παράδοσης δεν πρέπει να οδηγήσει σε υπερβολές. Κάποια γεγονότα ανήκουν στο παρελθόν και αυτό σημαίνει αναμφίβολα πως είναι δημιουργήματα ορισμένων συνθηκών. Η κοινωνία όμως δεν είναι στατική και κατά συνέπεια το παρελθόν δεν είναι υπεριστορικό δημιούργημα και μία τέτοια θεώρηση θα είχε ως αποτέλεσμα την οπισθοδρόμηση του πολιτισμού και της ανθρώπινης ύπαρξης καθαυτής*. Με την κριτική ικανότητα όμως, την οποία κάθε κράτος οφείλει να προάγει μέσα από την παρεχόμενη ανθρωπιστική παιδεία , μπορεί να επιτευχθεί η σωστή καθοδήγηση για το παρόν  κάνοντας τον πολίτη σοφότερο.   

Το αύριο

είναι ένα μαινόμενο τέρας

μόνο μέχρι να στραφούμε μπροστά του

φέρνοντας το στο παρόν,

όπου σκορπίζει

σε μικροσκοπικά

παραπονιάρικα χθες.

Το έργο μπροστά μας

δεν είναι ποτέ τόσο μεγάλο

όσο η δύναμη μέσα μας.